Opinie: Psychisch lijden wordt pas serieus genomen wanneer het niet langer te negeren is

 

Zolang we psychisch lijden blijven rangschikken op zichtbaarheid van een ziektebeeld, zullen we verrast blijven door psychische instortingen die we eigenlijk al hadden kunnen zien aankomen.

Door: Christina Thonhäuser King Gepubliceerd op 17 januari 2026, 09:00 Volkskrant.

---

In de geestelijke gezondheidszorg lijkt een onzichtbare regel te gelden: wie zichtbaar ontspoort, krijgt aandacht. Wie nog functioneert, moet wachten. Het is geen officiële richtlijn, maar is voor velen herkenbaar. Psychisch lijden wordt pas serieus genomen wanneer het niet langer te negeren is.

Zodra iemand suïcidaal wordt, psychotisch raakt of duidelijk ontregelt, ontstaat er urgentie. Maar wie zijn leven nog min of meer draaiende houdt, wie blijft werken, zorgen en naar buiten toe overeind blijft, wordt al snel gezien als minder ernstig. Alsof doorgaan bewijst dat het wel meevalt.

Die redenering is hardnekkig. Want je gaat toch nog naar je werk? Je staat toch op, poetst je tanden, doucht, praat in complete zinnen? Dus hoe slecht kan het zijn? In die logica lijkt functioneren een bewijs dat zorg nog niet nodig is. Psychisch lijden wordt pas geloofwaardig wanneer het escaleert – wanneer het breekt, vastloopt of gevaarlijk wordt.

Die rangorde is zelden expliciet, maar ze bepaalt wel wie wordt gehoord en wie moet wachten. En wie pas serieus wordt genomen wanneer het eigenlijk al te laat is. De zorg werkt zo niet uit onwil, maar uit inrichting. Het systeem is gebouwd op crisis.

Dat is logisch: acute situaties vragen om snelle actie. Maar die focus heeft een bijwerking. Alles wat zich vóór de crisis afspeelt, raakt uit beeld. Lijden dat nog wordt gedragen, maar nauwelijks zichtbaar is, past slecht in een systeem dat vooral reageert op wat breekt.

Psychisch lijden ontstaat zelden plotseling. Het sluipt binnen. Het bouwt zich op, vaak over jaren. Het vraagt voortdurende aanpassing, zelfcontrole en camouflage. Juist dat voortdurende functioneren kost energie, energie die zelden wordt meegewogen, omdat ze niet zichtbaar is. Wie nog staat, lijkt geen recht te hebben op vallen.

Zo ontstaat een wrange paradox: hoe beter iemand zijn ontregeling weet te verbergen, hoe langer hulp uitblijft. Wie het meest zijn best doet om niet te ontsporen, moet het langst wachten. En pas wanneer dat niet meer lukt, wanneer lichaam of geest het opgeeft, wordt het lijden erkend als ernstig genoeg. Dat moment komt vaak laat. Soms te laat.

Het verloopt vaak volgens een vast patroon. Iemand meldt zich met ernstige klachten: aanhoudende angst, dwangmatige gedachten, suïcidale gedachten zonder concrete plannen. Het dagelijks leven loopt nog. Er wordt gewerkt. Er wordt gezorgd. Tijdens de intake klinkt begrip, gevolgd door geruststelling: ‘Het is zwaar, maar u functioneert nog’. Er is geen acute dreiging. De wachttijd wordt genoemd. Maanden.

In die maanden wordt het leven smaller. De energie die nodig is om te blijven functioneren, wordt onzichtbaar opgeofferd. Naar buiten toe blijft het beeld intact. Wanneer het uiteindelijk misgaat – wanneer de controle faalt, de slaap verdwijnt of de gedachten concreter worden – verandert de toon. Dan is er plots urgentie. Dan is er plaats.

Achteraf klinkt vaak dezelfde zin: ‘We zagen dit niet aankomen.’

Maar dat is niet waar. We zagen het wel. We hebben alleen geleerd om pas te handelen wanneer het zichtbaar ontspoort.

Taal speelt hierin een grotere rol dan we vaak beseffen. Woorden als ‘nog stabiel’ of ‘te goed functionerend’ klinken geruststellend, maar werken als drempels. Ze
bepalen wie mag wachten en wie niet. Functioneren wordt zo een maatstaf, terwijl het in werkelijkheid vaak een overlevingsstrategie is.

De consequentie is niet neutraal. Het systeem beloont escalatie en ontmoedigt preventie. Wie instort, krijgt hulp. Wie zich staande houdt, leert onbedoeld dat hij het nog even moet volhouden. Instorten wordt zo geen falen, maar een toegangsbewijs.

De vraag is niet of de zorg haar best doet, dat doet ze. De vraag is welke vorm van lijden we bereid zijn serieus te nemen. Zolang functioneren geldt als bewijs dat het nog wel gaat, blijven we zorg organiseren rond breuk in plaats van bescherming.

Wat dit vraagt, is geen nieuw protocol, maar een andere blik. Zorg zal niet alleen moeten reageren op wat breekt, maar ook leren luisteren naar wat kraakt. Want niet alles wat ernstig is, is luid. En niet iedereen die doorgaat, kan dat blijven doen.

Zolang we psychisch lijden blijven rangschikken op zichtbaarheid, zullen we verrast blijven door instortingen die we eigenlijk al hadden kunnen zien aankomen. Niet omdat de signalen er niet waren, maar omdat we hebben geleerd ze pas serieus te nemen wanneer het te laat is.